Ευρωπαϊκή Ημέρα Public Domain - Κοινού Κτήματος (15/1)

Σήμερα γιορτάζεται πανευρωπαϊκά (για τον υπόλοιπο κόσμο, στις 1 Ιανουαρίου) η επισημοποίηση του Public Domain, δηλαδή η απελευθέρωση από δεσμεύσεις πνευματικών δικαιωμάτων για έργα των οποίων οι δημιουργοί έχουν αποβιώσει πάνω από 70 (κατά κανόνα - 100 σε ορισμένες χώρες, μόλις 50 σε άλλες) χρόνια πριν. Τα έργα αυτά γίνονται, δηλαδή, Κοινό Κτήμα της ανθρωπότητας και ο καθένας είναι ελεύθερος να τα χρησιμοποιήσει με οποιονδήποτε τρόπο (να τα επανεκδώσει, να τα μεταφράσει, να τα επεξεργαστεί, να τα εικονογραφήσει, να τα ερμηνεύσει μουσικά ή θεατρικά, να τα διασκευάσει σε άλλη μορφή τέχνης, να τα εντάξει - εξ ολοκλήρου ή τμήματά τους - σε κάποιο ευρύτερο project) χωρίς καμιά νομική ή οικονομική υποχρέωση απέναντι σε κατόχους Copyright. Ο εορτασμός ημέρας αφιερωμένης στο Κοινό Κτήμα θεσπίστηκε το 2004.

Στο Public Domain ανήκουν εξ ορισμού τα στοιχεία της πολιτισμικής προφορικής και γραπτής παράδοσης και της Ιστορίας κάθε λαού (μύθοι και θρύλοι, αρχαία μνημεία και γραμματεία, λαϊκά έργα τέχνης, δημοτικά τραγούδια). Επίσης όποιος δημιουργός θέλει μπορεί να ορίσει το έργο του ως Κοινό Κτήμα, αποποιούμενος οικειοθελώς το Copyright - ή παρέχοντας μερική, διαφόρων βαθμών ελευθερία χρήσης, όπως για παράδειγμα με τις Δημόσιες Άδειες (Creative Commons), οι οποίες, ωστόσο, υποχρεώνουν να αναφέρεται πάντοτε το όνομα του αρχικού δημιουργού (που διατηρεί ούτως ή άλλως το ηθικό δικαίωμα στο έργο του).

Αν και η πρώτη επίσημη αναγνώριση του Κοινού Κτήματος χρονολογείται τον 18ο αιώνα, οι απαρχές του θεσμού εντοπίζονται στη ρωμαϊκή νομοθεσία, η οποία όριζε ως ελεύθερο αποκλειστικής ιδιοκτησίας (res nullius, "αδέσποτη κυριότητα") ό,τι δεν ανήκε συγκεκριμένα σε κάποιον και το μοιράζονταν εξίσου οι πολίτες - όπως, λόγου χάρη, οι δημόσιοι χώροι και εγκαταστάσεις και οι διοικητικές υπηρεσίες (res communes, res publicae και res universitatis). Τον 18ο αιώνα, τα νομικά συστήματα της Αγγλίας και της Γαλλίας ονομάζουν publici juris ή propriété publique κάθε έργο που δεν καλύπτεται από νόμους πνευματικής ιδιοκτησίας.

Δυστυχώς, στην ψηφιακή εποχή δεν λείπουν οι περιπτώσεις καταπάτησης του Κοινού Κτήματος από αδίστακτους οι οποίοι, εκμεταλλευόμενοι την άγνοια του κόσμου, κερδοσκοπούν απαιτώντας πνευματικά δικαιώματα που δεν τους ανήκουν και έχουν δημιουργήσει ένα καθεστώς που θολώνει σχεδόν απελπιστικά το τοπίο, δυσχεραίνοντας τη σωστή εφαρμογή των νόμων. Παραδείγματα (τα περισσότερα από προσωπική, μάλιστα, πείρα) έχω αναλύσει εκτενώς στα άρθρα μου ΕΔΩ.

Φέτος, μεταξύ πολλών άλλων, μπαίνουν στο Public Domain το πρώτο μυθιστόρημα της Agatha Christie με ηρωίδα τη Miss Marple (Φόνος στο Πρεσβυτέριο, 1930), το πρώτο νεανικό μυθιστόρημα μυστηρίου με πρωταγωνίστρια τη Nancy Drew (Το Μυστικό του Παλιού Ρολογιού, 1930), η φιγούρα του σκύλου Pluto (αρχικά Rover) από τα κινούμενα σχέδια του Disney, οι ταινίες Γαλάζιος Άγγελος (2011) και Ουδέν Νεώτερον από το Δυτικό Μέτωπο (1930), το μυθιστόρημα του William Faulkner Καθώς Ψυχορραγώ (1930) και το τραγούδι Embraceable You του George Geshwin (1928).